William Parsons, in de geschiedenis bekend als de derde graaf van Rosse, was niet alleen een aristocraat met een hobby. Hij was een obsessieve ingenieur die de manier waarop we naar de sterren kijken veranderde. Geboren in York, Engeland, in 1800, bracht hij zijn leven door met het overbruggen van de kloof tussen politiek en natuurkunde. Zijn erfenis? De Leviathan van Parsonstown. Het was de grootste reflecterende telescoop van de 19e eeuw.
Zijn pad naar de sterren begon op aarde. In 1821 trad Parsons toe tot het Lagerhuis. Hij nam ontslag in 1834. Vervolgens erfde hij in 1841 de titel van zijn vader. Hij werd de 3de Graaf van Rosse. Hij diende in het House of Lords als een van de Ierse collega’s. Maar hij was niet geïnteresseerd in debatten over wetten. Hij was geïnteresseerd in het bouwen van een machine die verder kon kijken dan enig ander menselijk oog.
Hoe Lord Rosse het spiegelprobleem oploste
De uitdaging was simpel: maak een spiegel die groot genoeg is om diep in de ruimte te kijken. Het probleem was complex: maak het zonder dat het kapot gaat. Parsons heeft vijf jaar lang gezocht naar de juiste legering. Hij koos voor speculummetaal. Dit spul was zwaar. Het was een legering van ongeveer twee gewichtsdelen koper op één deel tin. Sommige makers hebben dit aangepast met sporen van andere metalen. Maar Parsons had precisie nodig.
Waarom was de mix zo belangrijk?
Door meer koper toe te voegen, wordt de spiegel minder bros. Het is minder waarschijnlijk dat het tijdens de bouw kapot gaat. Maar er is een addertje onder het gras. De spiegel wordt gevoeliger voor kleine scheuren in het oppervlak naarmate deze afkoelt. Het verkleurt ook sneller. En het heeft een minder witte kleur, wat de helderheid beïnvloedt.
Parsons worstelde met het castingproces. Hij kon geen grote stukken gieten zonder al te veel koper te gebruiken. Het resultaat? Zijn eerste spiegel met een diameter van 36 inch (91 cm) bestond niet uit één enkele massieve schijf. Het bestond uit 16 dunne platen. Hij soldeerde deze platen aan een koperen raamwerk. Het was een oplossing. Het was ingenieus. Het was noodzakelijk.
Dankzij dit compromis kon hij een telescoop bouwen die decennia lang de nachtelijke hemel domineerde. De Leviathan was niet zomaar een lens. Het was een triomf van de materiële wetenschap. Het bewees dat je met voldoende obsessie de natuur kunt dwingen zich naar jouw wil te buigen. Zelfs als dat betekent dat je zestien stukken metaal aan elkaar moet lijmen om sterrenlicht op te vangen.
De 72-inch Leviathan en de spiraalvormige openbaring
Het was geen sinecure om die 36-inch spiegel zijn vorm te laten behouden zonder te breken. Het was een probleem waar bouwers van grote telescopen decennia lang last van hadden. Maar Lord Rosse zette door. Hij slaagde erin het metaal te gieten en af te koelen zonder het te barsten. Die doorbraak gaf hem het vertrouwen om groter te gaan. Veel groter.
In 1842 werd begonnen met de bouw van een spiegel met een diameter van 72 inch. Dat is 183 centimeter glas en metaal. In 1845 werd de schijf van vier ton eindelijk gemonteerd. Het hele apparaat bevond zich op zijn landgoed in Birr Castle, Ierland. De telescoop zelf reikte 54 voet de lucht in. Het was een enorme structuur.
“Zijn tekening van het spiraalstelsel M51 is een klassiek werk uit de astronomie uit het midden van de 19e eeuw.”
Het weer was hier de echte vijand. Dit waren zeldzame gevallen waarin de wolken niet in de weg zaten. Maar toen de lucht helder was, waren de resultaten verbluffend.
Rosse gebruikte deze leviathan om te kijken naar dingen die mensen ‘nevels’ noemden. We weten tegenwoordig dat veel van deze objecten eigenlijk hele sterrenstelsels zijn. Zijn telescoop onthulde dat ze een spiraalvorm hadden. Dit was een enorme verandering in begrip. Hij tekende het spiraalstelsel M51. Het werd een beroemd beeld in de geschiedenis van de wetenschap.
Hij bestudeerde ook de Krabnevel. Hij gaf het zijn naam. En hij maakte gedetailleerde aantekeningen over de Orionnevel. Dit waren niet zomaar blikken. Het waren rigoureuze observaties.
De telescoop heeft in zijn oorspronkelijke vorm niet eeuwig standgehouden. Het werd in 1908 ontmanteld. Lange tijd werd niets groters gebruikt dan het door astronomen. Dat record bleef bestaan tot 1917. Daarna ging de 100-inch reflector omhoog bij Mount Wilson Observatory in Californië. Dat was een bereik van 254 centimeter. Het duurde meer dan tien jaar voordat iemand een groter instrument bouwde.
Tegenwoordig kun je de overblijfselen nog steeds zien. De telescoop werd gereconstrueerd. De originele metselwerkbevestiging werd hersteld. Het ligt op het kasteelterrein van Birr. Het staat als een monument voor wat er gebeurde als je iets bouwde dat groot genoeg was om het universum van vorm te zien veranderen.
