Demencja wydaje się nieunikniona. To cień wiszący nad starzeniem się, czekający na swoją ofiarę. A co jeśli tak nie jest?
W lipcu ponad 10 000 neurologów zebrało się na konferencji w Londynie, aby omówić strategie zwalczania pogorszenia funkcji poznawczych. Jednak najgłośniejsze oklaski nie spotkały się z nowym lekiem. Adresowane były do Isabel Beltre.
Beltre nie jest naukowcem. Ona jest pacjentką. W szczególności brała udział w badaniu LatAm-FINGERS, które miało na celu sprawdzenie, czy zmiany stylu życia mogą faktycznie zapobiec demencji przed pojawieniem się objawów.
Jej przemiana była prawdziwa. Zanim rozpoczęły się testy, potrzebowała pomocy wnuka przy podstawowych zadaniach. Teraz? Ona wszystko robi sama. Jej historia nie była wyjątkiem. Wyniki badania opublikowane na tej samej konferencji wykazały, że indywidualne interwencje dotyczące stylu życia nie tylko pomogły niektórym osobom odstającym, ale także znacząco poprawiły funkcje poznawcze w całej grupie.
Pytaniem nie jest teraz „czy to działa”, ale „jak” możemy sprawić, żeby to działało dla wszystkich.
Czym styl życia różni się od leczenia uzależnień?
Większość ludzi myśli o leczeniu choroby Alzheimera wyłącznie w kategoriach farmakologicznych. Otrzymasz receptę; masz nadzieję, że blaszki amyloidowe rozpuszczą się. Jednak proces LatAm-FINGERS poszedł inną drogą. Zamiast leczyć już rozpoznaną chorobę, atakował czynniki ryzyka, które utorowały jej drogę.
Zagrożenia te nie są abstrakcyjne. W raporcie z przeglądu komisji The Lancet z 2024 r. zidentyfikowano 14 z nich. Palenie. Izolacja społeczna. Brak ćwiczeń. Problemy ze słuchem. Łącznie czynniki te wyjaśniają 45% wszystkich przypadków demencji na poziomie populacji. To prawie połowa.
Doktor Miia Kivipelto, której przełomowe badanie FINGER w Finlandii było punktem wyjścia dla całego tego ruchu, wcześnie nauczyła się, że nie można rozwiązać jednego problemu w izolacji. Jeśli leczysz serce, ale ignorujesz umysł, poniesiesz porażkę. Jeśli skoncentrujesz się tylko na diecie i przegapisz kontakty społeczne, zobaczysz tylko połowę obrazu.
Tym samym w badaniu LatAm-FINGERS wzięło udział 1200 osób w wieku od 60 do 77 lat. Nie podano im tabletek. Zaproponowano im zmianę stylu życia.
Uczestnicy otrzymali spersonalizowane plany żywieniowe, sesje treningu mózgu, regularne programy ćwiczeń i, co najważniejsze, zajęcia społeczne. To nie był bierny wykład na temat „jedzenia większej ilości warzyw”. Była to aktywna, wieloskładnikowa interwencja, która trwała dwa lata.
Jaki jest wynik? Statystycznie istotna poprawa funkcji poznawczych.
Dlaczego podejście latynoamerykańskie okazało się skuteczniejsze niż inne
Jeśli oryginalne badanie FINGER przeprowadzone w Finlandii wykazało 25% poprawę funkcjonowania mózgu, dlaczego wersja latynoamerykańska cieszy się większym zainteresowaniem?
Wszystko zależy od tego, kto brał udział w rozprawie.
W amerykańskim badaniu POINTER 70% uczestników posiadało wykształcenie wyższe. W Finlandii poziom edukacji był średni. W Ameryce Łacińskiej? Tylko 63% uczestników ukończyło szkołę średnią. Próba LatAm-FINGERS była mniej wykształcona, bardziej reprezentatywna dla populacji ogólnej i charakteryzowała się większym obciążeniem modyfikowalnym ryzykiem, takim jak wysokie BMI.
To jest klucz do zrozumienia jak zapobiegać demencji w grupach wysokiego ryzyka.
„Ameryka Łacińska charakteryzuje się większą liczbą modyfikowalnych zagrożeń” – zauważył dr Kivipelto. „Zebraliśmy nagrody, na jakie zasługujemy, zapewniając ludziom interwencje, których najbardziej potrzebowali”.
Ponieważ uczestnicy mieli więcej miejsca na poprawę, w badaniu zaobserwowano różnicę 0,11 Z-score pomiędzy grupą interwencyjną a grupą kontrolną. To ponad dwukrotnie więcej niż różnica zaobserwowana w pierwotnym fińskim badaniu (0,04 Z-score). Konkretnie, grupa interwencyjna wykazała względną poprawę ogólnej funkcji mózgu o 55% w porównaniu z tymi, którzy otrzymali jedynie podstawowe porady zdrowotne.
Elastyczność również odegrała rolę. Naukowcy nie narzucili wszystkim tego samego planu. W Ekwadorze podczas fal upałów zajęcia wychowania fizycznego zostały przeniesione z gorących sal gimnastycznych do cienia. W innych regionach zalecenia dietetyczne odzwierciedlały dostępność lokalnej żywności, a nie importowanej superżywności.
Według ekspertów takich jak dr Gill Livingstone to właśnie spersonalizowane podejście jest przyszłością zapobiegania demencji. Jeden rozmiar nie pasuje do wszystkich.
Różnica między płciami w treningu mózgu
Wyniki nie były uniwersalne. Jest to ważny niuans, który często gubi się podczas ogólnego świętowania sukcesu.
Badanie wykazało uderzającą rozbieżność: kobiety odniosły znaczne korzyści. Mężczyźni nie. Ich zdolności poznawcze pozostały statystycznie podobne do grupy kontrolnej.
Dlaczego? Dane sugerują, że poziomy zaangażowania są różne. Kobiety częściej uczestniczyły w ćwiczeniach fizycznych i działaniach społecznych. Jak zauważyła dr Livingston, tradycyjne zajęcia i moduły społecznego treningu mózgu mogą po prostu być mniej atrakcyjne dla mężczyzn.
To nieprzyjemna prawda. Jeśli chcemy zapobiec demencji u połowy populacji, nie możemy projektować programów, które będą atrakcyjne wyłącznie dla kobiet. Musimy zrozumieć dlaczego mężczyźni wypadają z tego procesu. Czy to kwestia zaangażowania czasowego? Dynamika społeczna? Aktywność fizyczna? Odpowiedzi są złożone, a społeczność naukowa wciąż ich szuka.
Czy naprawdę możemy zatrzymać wzrost wskaźników demencji?
Oto zimny prysznic: LatAm-FINGERS poprawił wyniki funkcji poznawczych. Nie dowiodło jednak, że zapadalność na demencję spadła.
Dlaczego? Ponieważ demencja objawia się latami, a czasem i dekadami. Dwuletnie badanie nie jest wystarczająco długie, aby zmierzyć częstość występowania choroby. Tylko w dwóch poprzednich badaniach próbowano śledzić rzeczywisty postęp demencji i żadne z nich nie wykazało zauważalnego zmniejszenia liczby przypadków. Badania te nie obejmowały treningu mózgu.
Wdrożenie na dużą skalę intensywnych testów wieloskładnikowych, takich jak LatAm-FINGERS, na poziomie krajowym jest niepraktyczne. Nie można zmusić milionów starszych ludzi do wzięcia udziału w spersonalizowanych kursach żywienia i treningu mózgu. Infrastruktury po prostu nie ma.
Jakie jest zatem dalsze postępowanie?
Doktor Kivipelto jest optymistą. Wskazuje na nowe badania krwi pod kątem markerów choroby Alzheimera. Mogą zapewnić szybszy i tańszy sposób pomiaru, czy zmiany stylu życia spowalniają biologiczne starzenie się mózgu. Jest to wskaźnik pośredni, ale szybszy niż oczekiwanie na rozwój demencji.
Na razie komunikat ekspertów jest jasny. Nie jesteśmy w stanie wyeliminować każdego ryzyka. Zanieczyszczenie powietrza? Nie można po prostu wyjechać na wieś i oddychać czyściej. Ale możesz kontrolować to, co jest pod twoją kontrolą. Palenie, dieta, ćwiczenia, kontakty społeczne.
Czynniki te wyjaśniają prawie połowę ryzyka.
Isabel Beltre nie mówi o wynikach Z ani istotności statystycznej. Mówi o niepodległości. Mówi o tym, że znów może robić rzeczy dla siebie. To jest zwycięstwo.
Nie jest jasne, czy to wystarczy, aby powstrzymać falę globalnej epidemii demencji. Nauka jest zachęcająca. Biologia daje nadzieję. Ale logistyka? Zmiana kulturowa konieczna, aby zaangażować mężczyzn? Finansowanie na skalę? To są trudne części.
Znamy sterowanie. Musimy tylko zdecydować, czy jesteśmy gotowi je zastosować.
