Horace Bénédict de Saussure was niet de typische 18e-eeuwse academicus. Geboren in Genève op 17 februari 1740, bracht hij zijn leven door aan de bergen die zijn uitzicht domineerden. Hij stierf daar op 22 januari 1799. Maar voordat hij een legende werd in de Alpen, was hij een serieuze natuurkundige en filosoof die vanaf 1762 les gaf aan de Academie van Genève.
De man die feitelijk de term geologie bedacht, zat niet in een ivoren toren. Hij klom.
De geboorte van een wetenschappelijk woord
De term ‘geologie’ is in de wetenschappelijke nomenclatuur terechtgekomen via het omvangrijke werk van Saussure, Voyages dans les Alpes. Deze delen, gepubliceerd tussen 1779 en 1796, waren niet alleen reisverhalen. Het waren de gedistilleerde resultaten van meer dan dertig jaar rigoureus veldonderzoek. Als je wilt weten hoe je complexe geologische concepten eenvoudig kunt uitleggen, hoef je niet verder te zoeken dan zijn schrijven. Hij maakte de geschiedenis van de aarde leesbaar voor een nieuwsgierig publiek.
Maar zijn nieuwsgierigheid beperkte zich niet tot stenen. Saussure was geobsedeerd door het meten van het onzichtbare.
Het onzichtbare meten
De bijdragen van Saussure aan de wetenschap waren praktisch en nauwkeurig. In 1766 ontwikkelde hij waarschijnlijk de eerste elektrometer, een apparaat dat was ontworpen om het elektrisch potentieel te meten. Dat is veel ruis voor de 18e eeuw.
Nog beroemder is dat hij in 1783 de eerste hygrometer ontwikkelde die gebruik maakte van een mensenhaar. Waarom een haar? Omdat menselijk haar uitzet en samentrekt bij veranderingen in de luchtvochtigheid. Het was een elegante, low-tech oplossing voor een probleem waar veel op het spel stond. Voor vroege ontdekkingsreizigers in de Alpen was het kennen van de vochtigheid in de lucht niet alleen een wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Het was een kwestie van overleven.
“Het woord geologie werd door Saussure in de wetenschappelijke nomenclatuur geïntroduceerd met de publicatie van het eerste deel van zijn Voyages dans les Alpes.”
Graniet en oorsprong
Saussure heeft niet alleen de atmosfeer gemeten. Hij keek naar de grond onder zijn laarzen. Hij voerde vroege laboratoriumexperimenten uit om de oorsprong van graniet te bepalen. Dit was een omstreden onderwerp in de 18e eeuw. Was graniet stollingsachtig (gevormd uit afkoelend magma) of sedimentair (gevormd uit lagen samengeperst materiaal)? Het werk van Saussure hielp het gesprek in de richting van het juiste begrip te sturen en legde de basis voor de moderne petrologie.
Hij was een polymath in een tijdperk waarin specialisatie gewaardeerd werd. Een natuurkundige die klom. Een filosoof die statische elektriciteit heeft gemeten. Een man die ons het woord gaf voor de studie van de aarde zelf.
We gebruiken nog steeds zijn gereedschap. Wij gebruiken zijn woord nog steeds. De bergen blijven onverschillig voor onze pogingen om ze een naam te geven.
